Konu: Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Nelerdir? Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Nedir? Eski Ve Yeni

Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Nelerdir? Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Nedir? Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Hakkında Eski Ve Yeni Ölçüm Araçları Bilgi Uzunluk Ölçüm Araçları Ağırlık Ölçüm Araçları Zaman Ölçüm Araçları Sıvı Ölçüm Araçları

ESKİ UZUNLUK ÖLÇÜLERİ
Çarşı arşını
Daha çok çarşı ve pazarda kullanılırdı. Metre hesabıyla çarşı arşını 68 cm'dir.

Bina ve mimar arşını
758 cm'dir. Bu arşının uzunluğunda zamanla değişiklikler oldu. Üçüncü Selim Han abanoz ağacından bir mimar arşını yaptırdı. Bunun ölçü olarak kullanılmasını istedi ve kütüphaneye kaldırttı. Bunun bir tarafı 24 parmağa ve her parmak 10 hat'ta bölündü. Böylelikle bu bölümle basımevinde kullanılan punto büyüklükleri de alınabilecekti. Diğer tarafı sadece 20 eşit parçaya bölündü. Değerli kumaşları bilhassa ipekleri ölçmede endaze kullanılırdı (endaze 6525 cm'dir).
Türkiye'de 26 Mart 1931 tarih ve 1782 sayılı kanunla arşın ölçü birimi kaldırılıp yerine metre sistemi kabul edildi. 1933'ten sonra da arşının bütün çeşitleri tamamen ortadan kaldırılıp metre sistemine geçildi.
Zirai mimari arşın ve endaze ölçü birimlerinin ast ve üst katları aşağıda gösterilmiştir.

ENDAZE
1 endaze = 8 rubu
1 rubu = 2 kirah
ÇARŞI ARŞINI
1 çarşı arşını = 8 rubu

ZİRAİ
1 merhale = 2 berid
1 berid (menzil) = 4 fersah
1 fersah = 3 mil
1 mil = 2500 zirai
1 kulaç = 25 zirai

PARMAK
1 parmak = 12 hat
1 hat = 12 nokta

GÜNÜMÜZ ÖLÇÜSÜ METREYE GÖRE KIYASLAMA
" 1 parmak = 12 hat = 003157 m
" 1 hat = 12 nokta = 000263 m
" 1 nokta = 000022 m
" 1 kulaç = 25 zirai =1895 m (ip boyu su derinliği kuyu derinliği vb. için)
" 1 kara mili = 2500 zirai = 1895 m (kara yolculuğundaki mesafeler için)
" 1 fersah = 3 mil = 7500 zirai = 5685 m
" 1 berid (menzil) = 4 fersah = 12 mil = 30900 arşın = 22740 m
" 1 merhale = 2 berid = 45080 m
" 1 çarşı arşını = 8 rubu (urup) = 0680 m (kumaş için)
" 1 rubu = 2 kirah = 0085 m
" 1 kirah = 00425 m
" 1 endaze = 8 rubu (urup) = 0650 m
(artan ipekli fiyatlarına karşılık konulan ölçü birimi)

ESKİ AĞIRLIK ÖLÇÜLERİ

Ağırlık ölçü birimi de uzunluk ölçü birimi gibi farklılıklar gösteriyordu. Şimdi kullanılan ağırlık birimi kilogram olup 0 derecede bir desimetreküp suyun ağırlığı olarak tanımlanmış ve Uluslararası Ölçü ve Ağırlık Birliğinden Türkiye'ye bir örnek verilmiştir.1874 yılı iridyumlu platin alaşımından 1928/29 da yapılmış olan 42 nolu Türkiye milli kilogram prototipinin kullanılmasında gösterilen dikkatsizlik ve özensizlikten dolayı bozulduğunun anlaşılması üzerine 1953 yılında yapılan 54 numaralı prototipi ile değiştirilmiştir.

OKKA
1 tonilato = 4 çeki
1 çeki = 4 kantar
1 kantar = 44 okka(kıyye)
1 batman = 6 okka(kıyye)
1 okka(kıyye) = 400 dirhem

DİRHEM

Osmanlı Döneminde kullanılan 1 dirhem
1 dirhem = 4 dönük
1 dönük = 4 kırat
1 kırat = 4 bakray
1 bakray = 4 fitil
1 fitil = 2 nekir
1 nekir = 2 kıtmir
1 kıtmir = 2 zerre

GÜNÜMÜZ ÖLÇÜSÜ KİLOGRAMA GÖRE KIYASLAMA
" 1 okka (kıyye) = 400 dirhem = 1282945 gr (1280 gr)
" 1 batman = 6 kıyye = 7544 kg
" 1 kantar = 44 kıyye = 100 ludre = 56320 kg
" 1 çeki = 4 kantar = 176 kıyye = 225798 kg
" 1 tonilato = 1000 kg = 4 çeki + 1 kantar + 374 okka
" 1 tonilato = 17 kantar + 31 okka + 183 dirhem
" 1 miskal = 15 dirhem = 48 gr
" 1 dirhem = 4 dünük = 32 gr
" 1 dünük = 4 kırat
" 1 kırat = 4 bakray = 1/24 misgal
" 1 bakray = 4 fitil
" 1 fitil = 2 nekir
" 1 nekir = 2 kıtmir
" 1 kıtmir = 2 zerre

ESKİ ALAN ÖLÇÜLERİ

" 1 arşın (zirai) ²= 057417 m²= 4 ayak²
" 1 dönüm (yeni) = 2500 m²
" 1 dönüm (büyük) = 2720 m²
" 1 dönüm (atik) = 4 evlek = 1600 zirai² = 918672 m² (bir kenarı 40 arşın (zirai) olan kare)
" 1 atik evlek = 400 arşın²= 229668 m²
" 1 yeni evlek = 100 m²
" 1 cerip = 3600 zirai²= 2067012 m²
" 1 ayak² = 144 parmak²= 014354 m²
" 1 parmak² = 144 hat²= 000099751 m²
" 1 hat² = 144 nokta²= 0000006927 m² " 1 çarşı arşın² = 046240 m²
" 1 urup² = 0007225 m²
" 1 kirah² = 00018062 m²
" 1 endaze² = 0422500 m²
" 1 urup² = 00066015 m²

ESKİ ZAMAN ÖLÇÜLERİ

Alaturka Saat
Hicri Takvim
Cumhuriyetten önce yurdumuzda kullanılan ölçüler uygar ülkelerin kullandığı ölçülerden farklıydı. Metre yerine arşın denilen bir uzunluk aleti kullanıyordu ve ayrıca alaturka saat kullanıyordu. Bu saate göre 6'da öğle 12'de akşam oluyordu.
Dünya ülkelerinin çoğu miladi takvim kullanırken biz hicri takvim kullanıyorduk. Bu yüzden takvim birliği sağlanamıyordu. Ağırlık ölçüsü olarak okka batman dirhem denilen ölçü birimi kullanıyordu. Bütün bunlar dünyaya ayak uydurmamızı engelliyordu. TBMM hazırladığı bir kanunla eski ölçü birimleri değiştirirdi. Bugün kullandığımız metre kilogram takvim saat gibi ölçü araçları kabul edildi.

ESKİ SIVI ÖLÇÜLERİ

Su kaynağının debisinin ölçülmesinde birim olarak "lüle" kullanılmıştır. 1 lüle yaklaşık olarak 26 mm çapında bir borudur ve dakikada 36 litre su akıtır. Günlük yaklaşık 52 m3 su olarak kabul edilir. Şehir içinde yer alan su taksim istasyonlarında bulunan dağıtım sandıklarında kullanılan boruların günlük debisi ise dağıtım yapılan bölgenin ihtiyacına göre ayarlanmıştır ve aşağıdaki gibidir.

1 Hilal 05625 lt/Dak. (Günde-081 m3)
1 Çuvaldız 1125 lt/Dak. (Günde-162 m3)
1 Masura 45 lt/Dak. (Günde-648 m3)
1 Kamış 9 lt/Dak. (Günde-1296 m3)
1 Lüle 36 lt/Dak. (Günde- 5184 m3 ~ 52 m3)

Suyun debisinin ölçülmesinde kullanılan ölçü birimleri ;
Su kaynağının debisinin ölçülmesinde birim olarak "lüle" kullanılmıştır. 1 lüle yaklaşık olarak 26 mm çapında bir borudur ve dakikada 36 litre su akıtır. Günlük yaklaşık 52 m3 su olarak kabul edilir. Şehir içinde yer alan su taksim istasyonlarında bulunan dağıtım sandıklarında kullanılan boruların günlük debisi ise dağıtım yapılan bölgenin ihtiyacına göre ayarlanmıştır ve aşağıdaki gibidir.
1 Hilal 05625 lt/Dak. (Günde-081 m3)
Çuvaldız 1125 lt/Dak. (Günde-162 m3)
1 Masura 45 lt/Dak. (Günde-648 m3)
1 Kamış 9 lt/Dak. (Günde-1296 m3)
1 Lüle 36 lt/Dak. (Günde- 5184 m3 ~ 52 m3)

Uzunluk ölçüleri ;
Uzunluk ölçü birimi olarak "arşın" kullanılmış olmakla beraber çarşı arşını ile mimar arşını ( Zira-ı Mimari / Zira ) ve dolayısıyla alt birimleride birbirinden farklıdır.
Çarşı ölçüleri
1 Arşın 06858 mt.
1 Rub (urub) 00857 mt. (1/8 Arşın)
1 Kerrab (Kirâh) 00428 mt. (1/16 Arşın)
1 Endaze 06525 mt.
Mimar ölçüleri
1 Arşın (Zira) 0757738 mt.
1 Parmak (1/24 zira) 0031572 mt.
1 Hat (1/12 parmak) 0002631 mt.
1 Nokta (1/12 hat) 0000219 mt.
Çarşı ölçü birimi ve 6858 cm'e karşılık gelen Arşın ölçü birimi ile yine bir çarşı ölçü birimi olan ve 6525 cm'e karşılık gelen Endaze ölçüleri birbirlerine çok yakın değerlerdedir.
Ağırlık ölçüleri ;
1 Çeki (4 Kantar) 22579832 kg.
1 Kantar (44 Okka) 5644958 kg.
1 Batman (6 Okka) 769767 kg.
1 Okka/Kıyye (400 Dirhem) 1282945 kg.
1 Dirhem 32073625 gr.
1 Miskal 45819464 gr.
7 Miskal (10 Dirhem) 32073625 gr.
1 Denk (1/4 Dirhem) 080184 gr.
1 Kırat (1/4 denk) 020046 gr.
1 Buğday (1/4 kırat) 005011 gr.
Mehmet İzzet'in 1912 baskısı İlm-i Hisab kitabına göre ise ağırlık ölçüleri farklı tarif edilmektedir.
Evzan-ı Kebire ( Büyük ağırlık ölçüleri) ;
1 Çeki 225978 kg.
1 Kantar 56450 kg.
1 Batman 7692 kg.
1 Kıyye 1282 kg.
Evzan-ı Mutavassıta ( Orta ağırlık ölçüleri) ;
1 Dirhem 3207 gr.
1 Miskal 4810 gr. ( 15 Dirhem )
1 Denk 080175 gr. ( 1/4 Dirhem )
Evzan-ı Hafife ( Hafif ağırlık ölçüleri) ;
1 Kırat 020043 gr. ( 1/4 Denk )
1 Bağdadi 00501 gr. ( 1/4 Kırat )
1 Fitil 00125 gr. ( 1/4 Bağdadi )
1 Nakir 000626 gr. ( 1/2 Fitil )
1 Kıtmır 000313 gr. ( 1/2 Nakir )
1 Zerre 000156 gr. ( 1/2 Kıtmır )
Alan Ölçüleri ;
1 Hektar = ( 11 Dönüm ) = 10.105337 m2 = ( 17.600 zirakare )
1 Dönüm = ( 4 Evlek ) = 918667 m2 = ( 1.600 zirakare ) = ( 40 x 40 zira )
1 Evlek = 229666 m2 = ( 400 zirakare ) = ( 20 x 20 zira )
1 Zirakare= 057416 m2